Αλλαγή της ελληνικης πολιτικής στα Βαλκάνια από τη Δικτατορία 1967-1974

[Τμήμα της υπό εκπόνηση διδακτορικής διατριβής "Οι ελληνοβαλκανικές σχέσεις, 1974-1989"]

Η διπλωματική απομόνωση της Ελλάδας, λόγω της κατάλυση της Δημοκρατίας, σε συνδυασμό με την Ύφεση στον Ψυχρό Πόλεμο [1] συντέλεσαν στο «διπλωματικό παράδοξο» της περιόδου 1967-1974. Ένα αυταρχικό καθεστώς με ακραία Δεξιά ιδεολογία σύναψε και εξέλιξε διμερείς και επιχείρησε πολυμερή ανοίγματα προς τα κομμουνιστικά καθεστώτα στα Βαλκάνια. Η Ελλάδα επεδίωξε την ανάπτυξη και προβολή των σχέσεων με τα κομμουνιστικά καθεστώτα τόσο για λόγους προπαγανδιστικούς όσο και ως φερέφωνο της υφεσιακής πολιτικής της ΗΠΑ στα Βαλκάνια. Η αρχική προσπάθεια του Έλληνα υπουργού Εξωτερικών Παναγιώτη Πιπινέλη είχε σαν πρόταση, το 1968, τη σύναψη «βαλκανικού κώδικα καλής συμπεριφοράς» (ιδέες Πιπινέλη) [2]. Παρόλα αυτά η ΕΣΣΔ θεώρησε την πρόταση ως προσπάθεια του ελληνικού καθεστώτος να βγει από την διεθνή απομόνωση και ως δάκτυλο των συμφερόντων των ΗΠΑ, δεδομένο πως ήταν σε εξέλιξη η κρίση στην Τσεχοσλοβακία. Γενικά η Σοβιετική Ένωση και η Αν. Γερμανία τηρούσαν ψυχρή στάση, ανάλογη στάση -δίχως όμως προπαγανδιστικές επιθέσεις- τηρούσαν η Τσεχοσλοβακία, η Ουγγαρία και η Πολωνία. Ενδιαφέρουσα ήταν η κινεζική στάση, που χαρακτηριζόταν ως φιλική, μετά την αναγνώρισή της Λαϊκής Κίνας από την Ελλάδα, το 1972. Αιτία είναι ο ανταγωνισμός Κίνας-ΕΣΣΔ, καθώς η πρώτη επεδίωκε ενεργά τη συγκρότηση μετώπου κατά της Μόσχας στα Βαλκάνια [3].

Με τη Γιουγκοσλαβία δημιουργήθηκε ένταση όταν το Μάιο του 1967 η ελληνική κυβέρνηση έκανε χρήση ρήτρας που εμπεριείχε η μεθοριακή συμφωνία του 1959 και γνωστοποίησε στη γιουγκοσλαβική πλευρά πως δεν επιθυμεί την ανανέωση της συμφωνίας (την εφαρμογή της οποίας το 1962 είχε αναστείλει μονομερώς, μην επιτρέποντας τη μετάβαση Ελλήνων στη Γιουγκοσλαβία), η οποία έληγε το Νοέμβριο του 1967. Σε συνδυασμό με την επιδείνωση των σχέσεων λόγω της ακραίας ιδεολογίας της δικτατορίας, το παραπάνω γεγονός προκάλεσε ένταση των επικρίσεων της Γιουγκοσλαβίας για καταπίεση της «μακεδονικής μειονότητας» στην Ελλάδα, τόσο την περίοδο 1967-8 όσο και το 1971-2. Γενικά η ένταση στις σχέσεις των δύο κρατών λόγω του Μακεδονικού δεν ήταν τόσο αυξημένη όσο ήταν μεταξύ Βουλγαρίας και Γιουγκοσλαβίας, όπου από το 1967 έως και το 1969 υπήρξε έντονη διαμάχη.

Ως προς την Αλβανία, η πολιτική της δικτατορίας οδήγησε σε μια κατ’ αρχάς εξομάλυνση των σχέσεων. Έτσι τον Οκτώβριο του 1969 απεύθυνε η Ελλάδα στην Αλβανία μέσω των μονίμων αντιπροσώπων στον ΟΗΕ πρόταση για σύναψη εμπορικών σχέσεων• η Αλβανία το απέρριψε δίχως προηγουμένων να συναφθούν διπλωματικές σχέσεις. Τον Ιανουάριο άρχισαν οι διαπραγματεύσεις και στις 10.02.1970 υπογράφεται στο Παρίσι εμπορική συμφωνία [4]. Στις 14 Δεκεμβρίου 1970 απεύθυνε η Ελλάδα μήνυμα στην Αλβανία για προσπάθεια βελτίωσης του κλίματος μέχρι τη σύναψη διπλωματικών σχέσεων. Η διαπραγμάτευση για αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων έγινε μεταξύ Μαρτίου και Απριλίου 1971 και η αποκατάσταση επιτεύχθηκε στις 6 Μαΐου 1971, όταν ανταλλάχθηκαν πρέσβεις δίχως όμως να αντιμετωπιστούν τα εκκρεμή ζητήματα των δύο χωρών [5]. Σε συνέχεια αυτών ακολούθησε τον Οκτώβριο του 1972 η πρώτη διακρατική εμπορική συμφωνία Ελλάδας-Αλβανίας και η σύσταση Μικτών Επιτροπών για την επίλυση μεθοριακών εκκρεμοτήτων, που όμως δεν λειτούργησαν ποτέ, γιατί η Αλβανία επιθυμούσε να ασχοληθούν με πολιτικά ζητήματα ενώ η Ελλάδα με μεθοριακά.

Μετά τις Συμφωνίες του 1964 οι ελληνοβουλγαρικές σχέσεις χαρακτηρίζονταν ως καλές και δεν επηρεάστηκαν ούτε καν από την επιβολή δικτατορίας στην Ελλάδα (παρά το ότι ο Ζίβκωφ καταδίκασε με δήλωσή του στις 12 Μαΐου 1967 το πραξικόπημα). Έτσι το Μάιο του 1970 ο υπουργός Εξωτερικών της Βουλγαρίας Ivan Bashev επισκέφθηκε την Αθήνα –πρώτη αντίστοιχη επίσκεψη μετά το Β’ Π.Π. Επιστέγασμα των καλών σχέσεων στην επταετία 1967-1974 ήταν η «Κοινή Δήλωση επί των Αρχών καλής Γειτνίασης, αμοιβαίας Κατανόησης και Συνεργασίας», στις 31 Μαΐου 1973 [6]. Ακόμα στις 31 Μαΐου του 1974, κατά την επίσκεψη του Βούλγαρου υπουργού Εξωτερικών Peter Mladenov, διατυπώθηκε η «Διακήρυξη αρχών καλής γειτονίας, συνεννοήσεως και συνεργασίας» μεταξύ των δύο χωρών [7]. Γενικά η Βουλγαρία τη χρονική αυτή περίοδο είχε στην εξωτερική της πολιτική το ρόλο του φερέφωνου των σοβιετικών επιδιώξεων [8]. Πίσω από τις πολιτικές της Βουλγαρίας προς την Ελλάδα πρέπει να ιδωθεί η σοβιετική άποψη για την επαφή των βαλκανικών κομμουνιστικών χωρών με τη «δυτική» Ελλάδα• βέβαια και η Βουλγαρία επιζητούσε μια εξομάλυνση με την Ελλάδα γιατί παρά τη σοβιετική ομπρέλα προστασίας.

Στις σχέσεις με τη Ρουμανία έγιναν επίσης βήματα προόδου, μικρά δεδομένου των σχετικά ομαλών μεταπολεμικών ελληνορουμανικών σχέσεων. Στις αρχές του ’70 συστάθηκαν Μικτές Κυβερνητικές Επιτροπές μεταξύ αντιπροσώπων των δύο κρατών. Είχαν ρόλο μόνιμου διακρατικού οργάνου ελέγχου και ρύθμισης των διμερών σχέσεων [9]. Το πλαίσιο αυτό βοήθησε αρκετά στην άμεση βελτίωση των σχέσεων μετά το 1974.

Γενικά, η στάση των βαλκανικών κρατών έναντι της δικτατορικής Ελλάδας ποικίλει [10]. Έτσι η Ρουμανία ήταν η λιγότερη ευαίσθητη στην αντιδικτατορική αλληλεγγύη και περιόρισε το μέτωπο και τα μέτρα κατά της ελληνικής δικτατορίας στο απολύτως αναγκαίο για να μην προκαλέσει τη Μόσχα, αλλά και με διαρκή επιδίωξη την αυτονόμηση της βαλκανικής πολιτικής της από την ΕΣΣΔ. Η Βουλγαρία [11] τήρησε μία ιδιαίτερα ανεκτική στάση απέναντι στη δικτατορία, εξαιτίας της προσπάθειας της Σόφιας να βγει από την απομόνωση στην οποία βρέθηκε στα Βαλκάνια, ιδίως μετά τα γεγονότα της Τσεχοσλοβακίας. Η Γιουγκοσλαβία εμφανίστηκε πιο επικριτική απ’ τις γειτονικές χώρες ως προς το νέο καθεστώς στην Ελλάδα, θεωρώντας ότι αυτό συνιστούσε μια νέα αμερικανική επιθετικότητα στα Βαλκάνια αλλά και γιατί αρχικά η δικτατορία τηρούσε σκληρή στάση στο Μακεδονικό [12].

Παραπομπές:

1. Χαρακτηριστικό είναι η άποψη στις ΗΠΑ, όπως φάνηκε από άρθρο του Zbigniew Brzezinski , όπου αυτός πρότεινε τη σύναψη μιας Βαλκανικής Τελωνειακής Ένωσης με συμμετοχή των Ελλάδα, Γιουγκοσλαβία, Ρουμανία και Βουλγαρία, με ταυτόχρονη σύναψη μιας Ανατολικοευρωπαϊκής Τελωνειακής Ένωσης με τη συμμετοχή των Πολωνία, Τσεχοσλοβακία, Ρουμανία και Ανατολική Γερμανία. Z.Brzezinski, The framework of the East-West Conciliation, Foreign Affairs, vol. 46, n. 2, Ιανουάριος 1968, σελ. 256-275
2. Εφημ. Ελεύθερος Κόσμος, 27.04.1968
3. Σ.Βαλντέν, Παράταιροι Εταίροι: Ελληνική Δικτατορία, κομμουνιστικά καθεστώτα και Βαλκάνια (1967-1974), εκδ. Πόλις, Αθήνα, 2009
4. Θ. Μαλκίδης, Η εθνική ελληνική μειονότητα στην Αλβανία, εκδ. Πανηπειρωτικής Ομοσπονδίας Αμερικής, 2007, σελ. 49
5. Πιο συγκεκριμένα παρότι η ελληνική κυβέρνηση δήλωσε ότι σέβεται την εδαφική ακεραιότητα της Αλβανίας και δεν αναμειγνύεται στις εσωτερικές υποθέσεις της, τήρησε ασθενή στάση [η Χούντα κατηγορήθηκε και για ενδοτισμό] αφού δεν αναφέρθηκε στο κλείσιμο των ορθόδοξων εκκλησιών της Αλβανίας (1967), αντίθετα διέλυσε τις βορειοηπειρωτικές οργανώσεις στην Ελλάδα και τις ΗΠΑ και δεν προχώρησε σε πλήρωση των κενών μητροπολιτικών εδρών σε Κορυτσά και Αργυρόκαστρο. Βλ. Χ. Λαζήκης, Αλβανία, η διαιώνιση του εθνικισμού και η θέση της ελληνικής εθνότητας, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2002, σελ. 106-107
6. Κ.Κεντρώτης, Βουλγαρία, στο γενικό Θ.Βερεμής (επιμ.), Βαλκάνια απ’ το διπολισμό στη νέα εποχή, εκδ. Γνώμη, σελ. 397
7. Εφημ. Ελεύθερος Κόσμος, 02.06.1973
8. Χαρακτηριστική η δήλωση του Ζίφκωφ ότι οι βουλγαρικοί «δείκτες του πολιτικού ρολογιού είναι συγχρονισμένοι μέχρι δευτερολέπτου με το ρολόι της Σοβιετικής Ένωσης». Brown σελ. 129
9.Βαλντέν, σελ. 86
10. Ο.π.
11. J.Baev, Bulgarian policy towards Greek military junta regime, 1967-1974, Balkan Studies (4/2005), σελ. 147-156
12. Σημαντικό ρόλο για τη ψύχρανση των ελληνογιουγκοσλαβικών σχέσεων έπαιξε η καταγγελία της «μεθοριακής συμφωνίας» του 1959 αρχικά και οι «λιμενικές διευκολύνσεις» της δικτατορίας προς τον 6ο στόλο των ΗΠΑ (1973) και η αμφισβήτηση του Μακάριου, που ο Τίτο θεωρούσε ως ομοϊδεάτη του (κίνημα Αδέσμευτων)