Η ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΚΡΑΤΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ

Ι. Εισαγωγή

Σημαντικό ζήτημα στη νομική επιστήμη, αλλά και ευρύτερα ως κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο, συνιστά η πρόκληση θανάτου εξαιτίας της δράσης των κρατικών οργάνων. Η απώλεια ζωής ενός πολίτη από τις ενέργειες ή παραλείψεις ενός διοικητικού οργάνου, και ειδικότερα από τα σώματα ασφαλείας της πολιτείας, είναι ανεκτή κάτω από προϋποθέσεις, οι οποίες εξετάζονται παρακάτω. Γεγονός είναι ότι το ζήτημα παρουσιάζει τόσο εθνικό όσο και ευρωπαϊκό ενδιαφέρον, αφενός λόγω του αισθήματος συμπόνιας, συμπαράστασης και αγανάκτησης που δείχνει η κοινή γνώμη [1], αφετέρου λόγω της ανάγκης προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στα πλαίσια αυτά παρουσιάζονται οι θεωρητικές και νομολογιακές [2] προσεγγίσεις των ζητημάτων προστασίας του ανθρώπινου δικαιώματος στη ζωή, σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο.

ΙΙ. Προστασία μέσω της ΕΣΔΑ

Α. Προστασία της ζωής

Α.1 Τα θεμελιώδη δικαιώματα στο σύνολο σχεδόν των χωρών της Ευρώπης προστατεύονται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του ανθρώπου (εφεξής ΕΣΔΑ). Ειδικότερα στο άρθρο 2 της Σύμβασης προστατεύεται το δικαίωμα στη ζωή. Το δικαίωμα αυτό μαζί με τα αντίστοιχα για απαγόρευση βασανιστηρίων (αρθρ. 3 ΕΣΔΑ), για προσωπική ασφάλεια (αρθρ. 5 ΕΣΔΑ), για προστασία της ιδιωτικής ζωής (αρθρ. 2 Δ’ Πρωτοκόλλου ΕΣΔΑ), συνιστούν τη θεματική των προσωπικών ελευθεριών.

Α.2 Έτσι το άρθρο 2 της Σύμβασης κατοχυρώνει το δικαίωμα κάθε προσώπου στη ζωή. Περιλαμβάνει επίσης τρεις κανόνες [3]. Την αρχή του σεβασμού της ανθρώπινης ζωής, την εξαίρεση της θανατικής ποινής ενώ ο τρίτος επιτρέπει περιοριστικά τρεις περιπτώσεις αφαιρέσεως της ζωής, εφόσον η βία που τις προκάλεσε ήταν απόλυτα αναγκαία. Το δικαίωμα στη ζωή εξασφαλίζεται μερικά από τη Σύμβαση [4], ωστόσο εξαγγέλλεται δέσμευση του κράτους να παρέχει τις απαραίτητες νομικές εγγυήσεις για την προστασία της ζωής και να εξασφαλίζει την προστασία στις μεταξύ των ανθρώπων σχέσεις [5]. Η απαγόρευση της θανατικής ποινής επήλθε με το 6ο Πρωτόκολλο (αρθρ. 1, 2).

Β. Πρόληψη έκνομων ενεργειών των κρατικών οργάνων

Β.1 Στην προβληματική για την αφαίρεση ζωής από μέρους αστυνομικών οργάνων πρέπει να προστεθεί και το θέμα της παράλειψης λήψης προληπτικών μέτρων από τα κρατικά όργανα προκειμένου να αποτραπούν εκνομές δραστηριότητες των σωμάτων ασφαλείας. Το ζήτημα τέθηκε στην υπόθεση Ogur κατά Τουρκίας [6], όπου σφαίρα από αστυνομικούς σκότωσε το γιο της προσφεύγουσας. Στο ερώτημα αν η σφαίρα προέρχονταν από προειδοποιητική βολή ή αν ο αστυνομικός σημάδεψε κατευθείαν στο νεαρό, η απάντηση ήταν η δεύτερη. Αλλά και στην περίπτωση που η βολή ήταν προειδοποιητική υπήρχε περίπτωση βαριάς αμέλειας. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής ΕΔΔΑ) κατέληξε στη διαπίστωση σοβαρών ελλείψεων κατά την οργάνωση και εκτέλεση της αποστολής της αστυνομίας. Θεώρησε ότι η χρήση βίας από κρατικό όργανο ήταν δυσανάλογη και όχι απολύτως αναγκαία [7].

Β.2 Η παραπάνω απόφαση έφερε στην επιφάνεια και ένα άλλο ζήτημα, αυτό της παραβίασης της θετικής υποχρέωσης του κράτους να διεξάγει έρευνα κατάλληλη στο να οδηγήσει στον εντοπισμό και τιμωρία των υπευθύνων. Οι σχετικές υποθέσεις αφορούν ως παραβαίνον κράτος την Τουρκία (χαρακτηριστικά Cakici κατά Τουρκίας και Tanrikulu κατά Τουρκίας) [8]. Σε αυτό το ζήτημα υπάρχει και ελληνικό ενδιαφέρον καθώς η γειτονική χώρα παρέλειψε να μεριμνήσει για την τύχη των αγνοουμένων της Κύπρου και τις συνθήκες εξαφάνισής τους [9].

Β.3 Η νομολογία του δικαιδοτικού οργάνου της ΕΣΔΑ δείχνει βέβαια προσαρμοσμένη στις συνθήκες της σύγχρονης εποχής. Έτσι έκρινε ότι η δεν είναι απεριόριστη η υποχρέωση ενός κράτους να προλάβει, μέσω των σωμάτων ασφαλείας, την τέλεση εγκλημάτων. Τούτο διότι η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται από έντονη αστικοποίηση και συνωστισμό. Ταυτόχρονα ενισχύεται η προστασία της προσωπικότητας του ανθρώπου και του ζωτικού του χώρου, όταν το κράτος παρεμβαίνει σε αυτές χωρίς λόγο [10].

Γ. Η άμυνα των σωμάτων ασφαλείας σε επιθέσεις πολιτών ή σε καταστολή στάσεων

Γ.1 Τα ζητήματα χρήσης βίας από αστυνομικούς σε περιπτώσεις υπεράσπισής τους ή υπεράσπισης τρίτου (άμυνα-άμυνα υπέρ τρίτου) εδράζεται στη δεύτερη παράγραφο του άρθρου 2 της ΕΣΔΑ. Έτσι στο ειδικότερο θέμα της υπεράσπισης προσώπου από παράνομη βία σημαντική είναι η απόφαση Ανδρονίκου και Κωνσταντίνου κατά Κύπρου [11]. Ο Λευτέρης Ανδρονίκου κρατούσε όμηρο τη μνηστή του Έλση Κωνσταντίνου. Μετά από ανεπιτυχείς διαπραγματεύσεις του Ανδρονίκου με ειδική αντιτρομοκρατική ομάδα των κυπριακών αρχών, η τελευταία επεμβαίνει. Από τους πυροβολισμούς σκοτώνεται τόσο ο Ανδρονίκου όσο, από λάθος, και η όμηρος. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ) έκρινε ότι η χρήση βίας που επέφερε το θάνατο από πλευράς κρατικών οργάνων δεν υπερέβη το αναγκαίο μέτρο για την προάσπιση της ζωής της ομήρου αλλά και τις σωματικής ακεραιότητας των ανδρών της κυπριακής αστυνομίας. Η Ελλάδα έχει καταδικαστεί από το δικαιοδοτικό όργανο τέσσερις φορές για χρήση όπλου από αστυνομικό κατά της ζωής πολιτών (υποθ. Μακαρατζή, Καραγιαννόπουλου, Celniku και Λεωνίδη) [12].


Γ.2 Το ΕΔΔΑ έχει θεσπίσει 2 αρχές ως προς το ζήτημα της πρόκλησης θανάτου από κρατικά όργανα στις περιπτώσεις του αρθρ. 2 παρ. 2 ΕΣΔΑ: α) όχι μόνο παράλειψη του κράτους από ενέργειες βλαπτικές προς τη ζωή των πολιτών αλλά και λήψη θετικών μέτρων προστασίας αυτή, β) ιδίως σε περιπτώσεις στάσεων ή ανταρσιών η δράση των κρατικών οργάνων να χαρακτηρίζεται από απόλυτη φρόνηση, σεβόμενη τη ζωή των ταραχοποιών και πιθανή θανάτωσή τους μόνο ως μόνη δυνατή, απολύτως αναγκαία και αναπόφευκτη λύση [13].

Γ.3 Κατά συνέπεια η θανάτωση του επιτιθέμενου προσώπου, από κρατικά όργανα, θα πρέπει να λαμβάνει χώρα στα πλαίσια κατασταλτικής επέμβασης και πάντοτε σε συνθήκες άμυνας. Αίρεται ο άδικος χαρακτήρας της πράξης της ανθρωποκτονίας του επιτιθέμενου πολίτη, όταν υπάρχει επιβουλή ή διακινδύνευση προσωπικών έννομων αγαθών όπως η ζωή, σωματική ακεραιότητα, γενετήσια ελευθερία (αρθρ. 299-315, 336-353 ΠΚ) και υπό το διαρκή όρο της τήρησης του αναγκαίου μέτρου της άμυνας. Αντίθετα η θανάτωση του επιτιθέμενου δεν οδηγεί σε άρση του αδίκου όταν η επίθεση στρέφεται κατά πραγμάτων ή γενικότερων περιουσιακών αγαθών. Γίνεται δεκτή εξαίρεση όταν ταυτόχρονα με τα περιουσιακά αγαθά απειλούνται και προσωπικά έννομα αγαθά, όπως στις περιπτώσεις εμπρησμού ή έκρηξης [14].

ΙΙΙ. Προστασία της ζωής από το εσωτερικό δίκαιο

Α. Σύνταγμα

Α.1 Στο Σύνταγμα καθιερώνεται στο άρθρ. 2 παρ. 1 η θεμελιώδης αρχή του σεβασμού και προστασίας της αξίας του ανθρώπου. Δεν αποτελεί δικαίωμα αλλά συνταγματική αρχή και ως εκ τούτου ξεχωρίζει από το άρθρ. 5 παρ. 2. Ως αξία του ανθρώπου νοείται τόσο η ηθικοπνευματική, που έχει ατομικό χαρακτήρα, όσο και η κοινωνικοϊστορική, με συλλογική χροιά. Στο αρθρ. 2 εντάσσεται ακόμα και η έννοια της ασφάλειας, αλλά ως δικαίωμα εντάσσεται και αυτή στο αρθρ. 5 παρ. 2.

Α.2 Στις διατάξεις του 5ου αρθρ. του Συντάγματος υπάρχει και το δικαίωμα στη ζωή. Φορέας είναι κάθε άνθρωπος, Έλληνας ή Αλλοδαπός και αποδέκτης της αξίωσης προστασίας της το κράτος και οι ιδιώτες. Η συνταγματική προστασία της ζωής είναι κατά μία άποψη [15] σχετική, και όχι απόλυτη. Τούτο διότι διατηρείται σε ισχύ το άρθρ. 7 παρ. 3 που διατηρείται η θανατική ποινή. Τούτο όμως αποτελεί αντικείμενο συζήτησης λόγω των όλως εκτάκτων περιστάσεων που επιβάλλεται η θανατική ποινή (κακούργημα σε καιρό πολέμου και σχετίζονται με αυτόν). Τέλος το δικαίωμα στην ασφάλεια, αφορά την αξίωση του πολίτη στην παροχή αστυνομικής προστασίας από το κράτος, η τελευταία όμως να μην είναι σε καμία περίπτωση αυθαίρετη [16].

Β. Τυπικοί νόμοι

Β.1 Για την πληρέστερη προστασία των πολιτών από τις ενέργειες των αστυνομικών οργάνων και γενικά των σωμάτων ασφαλείας, δημιουργήθηκε ένα πλέγμα νομοθετικών ρυθμίσεων. Έτσι είναι σε ισχύ ο ν. 3169/2003 [17] που ρυθμίζει τα ζητήματα οπλοφορίας και οπλοχρησίας από τις δυνάμεις τήρησης της τάξης. Σε αυτόν περιέχονται οι προϋποθέσεις χρήση όπλου: α) να έχουν εξαντληθεί όλα τα ηπίοτερα μέσα, β) να υπάρξει προειδοποίηση ότι θα γίνει χρήση όπλου και εύλογος χρόνος ανταπόκρισης, γ) η χρήση όπλου να μην είναι δυσαναλόγη με την απειλή. Επίσης υπάρχει κλιμάκωση στη χρήση του όπλου. Πρώτα εκφοβιστικός πυροβολισμός, μετά ακινητοποίησης και τελευταία εξουδετέρωσης. Απαραίτητη προϋπόθεση να μην υπάρχει κίνδυνος εξοστρακισμού της σφαίρας, ενώ απαγορεύεται ο πυροβολισμός σε βάρος ανηλίκου (εκτός και αν είναι το έσχατο μέσο άμυνας του οργάνου).

Β.2 Επιπλέον ο Κώδικας Δεοντολογίας του Αστυνομικού [18] περιλαμβάνει κανόνες για το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την προστασία των ευάλωτων προσώπων και κοινωνικών ομάδων. Αυτός αποτελείται από ένα σύνολο αρχών και κανόνων που ρυθμίζουν τη συμπεριφορά των Αστυνομικών και τις επιτρεπόμενες μεθόδους κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Η παράβαση των διατάξεων του κώδικα επισύρει κυρώσεις που προβλέπονται από το πειθαρχικό δίκαιο, εκτός από τις προβλεπόμενες κυρώσεις του ουσιαστικού ποινικού δικαίου. Ο Κώδικας Δεοντολογίας πηγάζει από τον Ευρωπαϊκό Κώδικα Αστυνομικής Δεοντολογίας που υιοθετήθηκε από την Επιτροπή Υπουργών στις 19.11.2001.

IV. Συμπεράσματα

Από τα παραπάνω μπορεί να αναλογιστεί κανείς την κρισιμότητα του ζητήματος της αφαίρεσης ανθρώπινης ζωής από τα όργανα της επιβολής της τάξης. Το θεσμικό πλαίσιο είναι πλήρες σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Η παρεχόμενη προστασία καταλήγει συχνά στη δικαίωση του θύματος, κυρίως στο ΕΔΔΑ [19]. Ζητούμενο παραμένει η ορθή εφαρμογή των νόμων από τα κρατικά όργανα, και αυτό θα επιτευχθεί μέσω της κατάλληλης εκπαίδευσης των αστυνομικών. Άλλωστε το θέμα της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά την αστυνομική δράση, δεν αποτελεί απλά πρόβλημα νομικής κατοχύρωσής τους, αλλά κυρίως διασφάλισης της άσκησής τους στην πράξη, όπως η ίδια η Αστυνομία παραδέχεται [20]. Σε αυτό τον τομέα πρέπει να στραφεί το ενδιαφέρον με παράλληλες διορθωτικές νομοθετικές ρυθμίσεις και ουδέτερες ερμηνείες από θεωρία και νομολογία.

[1] Nick Squires, «Greek protests spread to European cities», εφημ. Daily Telegraph, 11.12.2008 και «Διαδηλώσεις σε όλο τον κόσμο για το θάνατο Γρηγορόπουλου», εφημ. Καθημερινή, ΑΠΕ, 13.12.2008
[2] Πλέον πρόσφατες καταδίκες της Ελλάδας στο ΕΔΔΑ η υπόθεσης Λεωνίδη κατά Ελλάδας, 08/01/2009, αδημ., πηγή στο διαδίκτυο, http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/search.asp?skin=hudoc-en
[3] Van Dijk P. και van Hoof GJH, «Theory and practice of the European Convention on Human Rights», εκδ. Kluwer Law International, 2η εκδ, 1990, σελ.555.
[4] Εμ. Ρούκουνας, «Διεθνής Προστασία των Ανθρωπίνων Δικαωμάτων», εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, 1995,,σελ. 136
[5] Van Dijk P. και van Hoof GJH, σελ. 556
[6] Υποθ. Ogur v. Turkey, 20.05.1999, δημοσ. σε Reports of Judgments and Decisions 1999-III
[7] Χρ. Σατλάνης, «Εισαγωγή στο δίκαιο της διεθνούς προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή, 2003, σελ. 318
[8] Για αποφάσεις του ΕΔΔΑ κατά της Τουρκίας βλ. σε Ι. Σαρμάς, «Η πρόσφατη νομολογία του Δικαστηρίου», ΠοινΛογος 2002, σελ. 1201
[9] Υποθ. Δημοκρατίας της Κύπρου κατά Τουρκίας, 10.05.2001, δημοσ. σε Reports of Judgments and Decisions 2001-IV και σε σχολιασμό σε ΠοινΔικ, 2002, σελ. 158 επ.
[10] Υποθ. Osman v. the United Kingdom, 28.10.1998, δημοσ. σε Reports 1998-VIII καθώς και σε Αντ. Μαγγανάς-Λ. Καρατζά, «Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου» εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, 2002, σελ. 33
[11] Υπόθ. Ανδρονίκου και Κωνσταντίνου κατά Κύπρου, ΕΕΔΑ, 23.05.1996, δημοσ. σε Report (31) σελ. 30-36
[12] Π. Δημητράς, «Αναζητώντας τα Χαμένα Δικαιώματα στην Ελλάδα Η σκοτεινή πλευρά της Ελληνικής Δημοκρατίας», εκδ. Τυπωθήτω, Αθήνα, 2007, σελ. 300 επ.
[13] Ι. Σαρμάς, «Η νομολογία του ΕΔΔΑ και της Επιτροπής», εκδ. Αντ. Σάκκουλας, Αθήνα-Κομοτηνή, 1998, σελ. 63
[14] Αρ. Χαραλαμπάκης, «Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και το Ουσιαστικό Ποινικό Δίκαιο», ΠοινΛόγος, 2001 σελ. 381, 384 επ.
[15] Κ. Χρυσόγονος, «Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα», εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, γ΄εκδοση, Θεσσαλονίκη, 2006, σελ. 222-224
[16] Θ. Παπαθεοδώρου, «Δημόσια ασφάλεια & αντεγκληματική πολιτική», εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, β΄εκδ., Αθήνα, 2005, σελ. 65-86
[17] ΦΕΚ 189/Α/25.06.2003, περί «Οπλοφορίας, χρήσης πυροβόλων όπλων από αστυνομικούς, εκπαίδευσής τους σε αυτά και άλλες διατάξεις».
[18] Π.Δ 254/2004, ΦΕΚ 238/Α/3.12.2004
[19] Κρίσιμη για τα εθνικά δικαστήρια η απόφαση του Εφετείου Αθηνών (03.11.2006), στην υπόθεση του αθίγγανου Χριστοπούλου, όπου ο αστυνομικός Τυλιανάκης καταδικάστηκε σε 10ετή κάθειρξη για ανθρωποκτονία.
[20] Υηρεσιακό έγγραφο με θέμα «Η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά την αστυνομική δράση», Διεύθυνσης Οργάνωσης-Νομοθεσίας /Α.Ε.Α, 10.12.2005


*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*

Κοινωνική εξέγερση ή παράλυση του κοινωνικού βίου;

Εισαγωγή

Τις τελευταίες ημέρες η Ελλάδα βιώνει τις συνέπειες της ανθρωποκτονίας ενός εφήβου από έναν αστυνομικό. Με αφορμή το δυσάρεστο αυτό συμβάν, και τις αναμφισβήτητες ποινικές αλλά και κοινωνικές ευθύνες του ειδικού φρουρού, παρατηρήθηκε μια έκρηξη βίας σε πολλές ελληνικές πόλεις. Η βία υλοποιήθηκε με τη μορφή βανδαλισμών, καταστροφών και λεηλασιών. Πλάι στους βιαιπραγούντες νεαρούς, υπήρξαν και ειρηνικές διαδηλώσεις, όπου πολίτες εξέφραζαν την αντίθεσή τους στη χρήση βίας από το κράτος ειδικά, και την αντίθεσή τους στο πρότυπο κοινωνικής και κρατικής λειτουργίας της χώρας γενικά. Πόσο όμως η απόσταση των δύο ομάδων κοινωνικής διαμαρτυρίας είναι μεγάλη και πόσο η βία και η παραβίαση του νόμου από διαδηλωτές συνιστά κοινωνική εξέγερση.


Είδη κοινωνικών εξεγέρσεων

Κοινωνική εξέγερση (riot=στάση, ταραχή, ξέσπασμα) συνιστά η ανυπακοή προς τους νόμους από μερίδα πολιτών. Αυτή χαρακτηρίζεται από ανοργάνωτες, σε επίσημο επίπεδο, ομάδων πολιτών, οι οποίες ωθούνται προς τη βία, το βανδαλισμό και άλλα εγκλήματα. Τα αίτια των ταραχών αποτελούνται από ένα μίγμα παραπόνου και διαφωνίας και εκφράζονται ως αντίθεση προς κυβερνητικές επιλογές, κοινωνικές, εκπαιδευτικές και οικονομικές δομές ή και προς το φόβο για το μέλλον. Μορφές της κοινωνικής εξέγερσης είναι η φοιτητική εξέγερση (campus riot), η οποία αφορά την αντίθεση προς το εκπαιδευτικό σύστημα, η φυλετική εξέγερση (race riot), με κύριο αίτημα την εξάλειψη ρατσιστικών συμπεριφορών, η εξέγερση κρατουμένων (prisoner’s riot) σε φυλακές για παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τους, η αστική εξέγερση (urban riot), όπως θα παρατεθεί παρακάτω, και η αστυνομική εξέγερση (police riot). Ως τέτοια νοείται η χρήση αδικαιολόγητης, δυσανάλογης, αναρμόδιας και παράνομης δύναμης από αστυνομικούς (ή στρατιωτικούς ή κάθε άλλο μέλος σώματος ασφάλειας ενός κράτους) εναντίον μιας ομάδας πολιτών. Ο όρος αρχικός ξενόγλωσσος όρος «police riot» είναι ωστόσο αντιφατικός. Καθήκον της αστυνομίας, ως διοικητικό όργανο και μέσο επιβολής της κρατικής βούλησης είναι η καταστολή των εξεγέρσεων και όχι η πρόκλησή τους. Η αστική εξέγερση αφορά την πρόκληση ταραχών και εξεγέρσεων στον αστικό ιστό. Η γρήγορη αστικοποίηση έχει οδηγήσει στην άνοδο των αστικών ταραχών, συχνά καρδιά της πόλης. Η πρώτη περίπτωση σοβαρής αστικής κοινωνικής εξέγερσης θεωρείται η περίπτωση Watts στο Λος Άντζελες των ΗΠΑ το 1965 ενώ η πλέον πρόσφατη στην Ευρώπη είναι αυτή των παρισινών προαστίων το 2005.


Κοινωνικό κίνημα

Στα πλαίσια των κοινωνικών κινημάτων πρέπει να ιδωθεί και η αστική εξέγερση. Μαζικές ενώσεις προσώπων, λιγότερο οργανωμένες από τα πολιτικά κόμματα ή τις ομάδες πίεσης (συνδικαλιστικές-επαγγελματικές οργανώσεις, ενώσεις καταναλωτών. Τα άτομα που εντάσσονται σε αυτές έχουν κοινά βιώματα, κοινές αντιλήψεις, οράματα και στόχους, ώστε μέσω αυτών να δημιουργείται η αίσθηση της αλληλεγγύης ή της συλλογικής ταυτότητας. Έτσι στοχεύουν στη διασάλευση της κοινωνικής τάξης πραγμάτων, μη επιδιώκοντας ατομικά οφέλη αλλά την ριζική αλλαγή ή ανατροπή κοινωνικών σχέσεων. Ως σύγχρονα κοινωνικά κινήματα πρέπει να εννοηθούν το φοιτητικό, το οικολογικό ή «πράσινο» και γενικά όλα όσα διεκδικούν όχι απλά και μόνο ενός υψηλότερου βιοτικού επιπέδου αλλά και μιας καλύτερης ποιότητας ζωής.


Ακτιβισμός και κοινωνική δράση

Οι νέες μορφές κοινωνικής οργάνωσης της κοινωνίας των πολιτών (κοινωνικά κινήματα) συχνά καταφεύγουν στον ακτιβισμό προκειμένου να προβάλλουν τα αιτήματά τους. Ο ακτιβισμός, υπό μια γενική έννοια, μπορεί να περιγραφεί ως σκόπιμη δράση για να επέλθει η κοινωνική ή πολιτική αλλαγή. Η λέξη «activism» χρησιμοποιείται συχνά ταυτόσημα με τη διαμαρτυρία ή τη διαφωνία. Στις πιο αντιπαραθετικές περιπτώσεις, ένα ενεργό στέλεχος μπορεί να κληθεί έναν μαχητή ελευθερίας από μερικές, και τρομοκράτη από άλλες. Παραπλήσια σε περιπτώσεις βίαιων διαδηλώσεων κάποιοι εντοπίζουν οργή και αγανάκτηση άλλη διάθεση για λεηλασία, πλιάτσικο και καταστροφή. Έτσι διαδηλώσεις ενάντια στην παγκοσμιοποίηση έλαβαν χαρακτήρα συγκρούσεων μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομικών, όπως στο Σιάτλ στις 30.11.1999 αλλά και στη Γένοβα το 14.07.2001. Μάλιστα στην ιταλική πόλη σκοτώθηκε και ο 23χρονος Carlos Giuliani.


Ακτιβισμός και κουκουλοφόροι

Παρόμοια, γεγονότα βιώνει και η Ελλάδα, όπου με αφορμή το θάνατο ενός 15χρονου, του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου, από την εκπυρσοκρότηση όπλου ενός ειδικού φρουρού ογκώδεις διαδηλώσεις συνέβησαν σε όλη τη χώρα. Ο ελληνικός ακτιβισμός με ειρηνικές διαδηλώσεις συνδυάστηκε με βιαιοπραγίες κουκουλοφόρων ατόμων. Δεν είναι δυνατό εγκληματικές πράξεις που στρέφονται κατά ανθρωπίνων δικαιωμάτων να χαρακτηρίζονται κοινωνικοί αγώνες, ξέσπασμα νεολαίας και άλλοι άλλοι συναφείς πομπώδεις τίτλοι.


Αντιδράσεις κατά της κοινωνίας, δράσεις κράτους

Οι πράξεις βίας νομιμοποιούνται όταν συμβαίνουν σε καθεστώτα ανελεύθερα, αντιδημοκρατικά και τυραννικά. Αλλά και πάλι η νομιμοποίηση θα επέλθει αφού το ανελεύθερο καθεστώς αντικατασταθεί και επικρατήσει η δημοκρατική τάξη, οπότε και οι προηγούμενες πράξεις βίας θα θεωρηθούν αγώνες υπέρ των ατομικών, πολιτικών, κοινωνικών ελευθεριών και των δικαιωμάτων αλληλεγγύης. Κατά συνέπεια όταν οι ακρότητες από μερίδα κουκουλοφόρων που έλαβαν χώρα το Δεκέμβριο του 2008 σε πολλές ελληνικές πόλεις δεν μπορούν να θεωρηθούν ως πράξεις ενάντια σε κάποιο καθεστώς, που δύνανται να νομιμοποιηθούν. Αποτελούν εγκλήματα σε βάρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων τρίτων. Η καταστροφή ατομικής και δημόσιας περιουσίας, η παράλυση της οικονομικής και κοινωνικής ζωής της χώρας, η αναταραχή στα σχολεία και τα πανεπιστήμια και οι δυσμενείς εικόνες της Ελλάδας σε όλο τον πλανήτη δεν μπορούν να δικαιολογηθούν ως πράξεις κοινωνικής εξέγερσης. Πρόκειται για τέλεση εγκλημάτων τα οποία δεν κατεστάλησαν από τα αρμόδια κρατικά όργανα, φοβούμενα ένταση του φαινομένου. Το κράτος λοιπόν που έχει το μονοπώλιο της βίας, δήλωσε αδυναμία να ανταπεξέλθει στο ρόλο του. Αυτοκαταργήθηκε ηθικά και εν τοις πράγμασι, δήλωσε αδυναμία να ελέγξει την κατάσταση.


Τέλεση εγκλημάτων-απουσία κοινωνικής αποδοχής

Η κοινωνική εξέγερση δεν συντελείται από εκατό ανθρώπους σε βάρος άλλων δέκα εκατομμυρίων. Κοινωνική εξέγερση δεν αποτελούν οι καταλήψεις σε σχολεία με αφορμή το θάνατο ενός εφήβου. Κοινωνική εξέγερση δεν αποτελεί η παράλυση της χώρας για μια ολόκληρη εβδομάδα. Αν αντίθετα τοποθετηθούν στο ίδιο καλάθι οι αγωνίες και αγώνες των πολιτών για βιώσιμο περιβάλλον, για πραγματικά αναβαθμισμένη και αξιολογούμενη παιδεία, οι αγωνίες για το κράτος πρόνοιας και οι ανησυχίες για εθνικά και κοινωνικά ζητήματα με τις μολότωφ, το πλιάτσικο και τις καμένες περιουσίες τότε υποπίπτουμε στη σφάλμα της εξομοίωσης θετικών και κάκιστων γεγονότων, ή όπως ο θυμόσοφος λαός λέει, δίπλα στα ξερά θα καίγονται και τα χλωρά. Η σημασία των προβληματισμών των νέων δεν είναι καλό να εντάσσεται στα πλαίσια μιας δήθεν κοινωνικής εξέγερσης. Δεν μπορεί να συγκρίνεται ο αγώνας των αφροαμερικανών για ισότητα, ο Μάης του ’68 για παιδεία και απογαλακτισμό από το στάσιμο συντηρητισμό , η Αλληλεγύη της Πολωνίας και ο αγώνας για πολιτικά και εργατικά δικαιώματα ή το Πολυτεχνείο με τη διασάλευση της ειρηνικής ζωής σε μια ολόκληρη χώρα, δημοκρατική και ανεκτική. Ασφαλώς δεν πρέπει να συγχέονται οι δυσλειτουργίες του δημόσιου βίου, σοβαρές όπως το σκάνδαλο του Βατοπεδίου με τυραννικά καθεστώτα.


Συμπεράσματα

Τα προβλήματα στην αγορά εργασίας, η οικονομική δυσπραγία και οι έλλειψη εναλλακτικής οδού για τη νεολαία δεν αποτελούν σε καμιά περίπτωση άλλοθι για τα πετροπόλεμο, φωτιές σε περιουσίες, λεηλασία καταστημάτων, παρεμπόδιση του κοινωνικού βίου της χώρας. Στη δυσάρεστη και επικίνδυνη περίπτωση που το παραπάνω συμβεί αποπροσανατολίζεται η κοινή γνώμη, ξεχνάει τα πραγματικά προβλήματα και ζει υπό τη μέθη μιας δήθεν επανάστασης προς ένα, ανεδαφικό και ουτοπικό, στόχο. Η πραγματική κοινωνική αλλαγή θα έρθει με αλλαγή νοοτροπίας, με επαναπροσέγγιση αξιών και αρχών και με προσήλωση σε ένα μέλλον δίχως κομματικές αγκυλώσεις, σκάνδαλα, υποβάθμιση της παιδείας και του περιβάλλοντος.


Βιβλιογραφία

• R.Shaw, «The Activist's Handbook: A Primer for the 1990s and Beyond» εκδ. University of California Press, 1996
• Εφημ. Repubblica, «G8, festa in caserma dopo il morto», φύλλο της 26.11.2006
• John F. McDonald & Daniel P. McMillen, «Urban Economics and Real Estate, Theory and Practice» εκδ. Blackwell, 2006, σελ.368
• Laurent Pech, «French Riots: A Failure of the Elite, Not the Republic», 16.11.05 jurist.law.pitt.edu
• Della Porta & Diani, «Social movements, an introduction», εκδ. Blackwell Publishing 1999, σελ. 13-16
• J. Habermas, «Toward’s Rastional Society», εκδ. Heinemann, London, 1971 σελ. 25
• P. Horst-G.Thomson, «Η Παγκοσμιοποίηση σε αμφισβήτηση, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 2001
• Γ.Πάσχος, «Κράτος δικαίου και Πολιτική», εκδ.Πολίτης, Αθήνα, 199, σελ 39 επ, 90 επ, 161
• Μ.Σεραφετινίδου, «Εισαγωγή στην Πολιτική Κοινωνιολογία», εκδ. Gutenberg, Αθήνα, 2004, σελ. 215-265, 362 επ.