Χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Ενίσχυση, εποπτεία, επενδυτές. Η νομική διάσταση.

Εισαγωγή

1. Οι τράπεζες μοιάζουν να είναι τα μεγαλύτερα θύματα της κρίσης που πλήττει την παγκόσμια οικονομία. Στις προσπάθειες προστασίας τους εντάσσεται τόσο η προσπάθεια διάσωσής τους, μέσω και της αύξησης της εποπτείας, όσο και η εγγύηση από τις κυβερνήσεις των τραπεζικών καταθέσεων.

Ταμείο Εγγύησης Καταθέσεων

2. Στην Ελλάδα, όπως και σε όλη την ΕΕ, η κυβέρνηση εγγυήθηκε τις τραπεζικές καταθέσεις μέχρι ύψους 100.000 €. Το ελληνικό υπουργείο Οικονομικών τροποποίησε το ν. 2832/2000 (ΦΕΚ Α’ 141/13.06.2000) και ειδικότερα το αρθρ. 5 παρ. 2 περ. β’, αυξάνοντας το ποσό εγγύησης των καταθέσεων από τις 20.000 € στις 100.000 €. Ο νόμος 2832 του 2000 τροποποίησε τα αρθρ. 40 έως 56 του παλαιότερου 2324/1995 (ΦΕΚ 146 Α’, 17.07.1995), ο οποίος είχε εκδοθεί στα πλαίσια συμμόρφωσης του εθνικού δικαίου με το κοινοτικό {1}. Με το ν. 2832/2000 δημιουργήθηκε το Ταμείο Εγγύησης Καταθέσεων (εφ’ εξής ΤΕΚ). Η σημασία της προστασίας των καταθέσεων έγινε αντιληπτή μετά την κρίση του 1929. Έτσι είχε προηγηθεί η θέσπιση του ν. 5076/1931, τον οποίο τροποποίησε ο ν. 2076/92. Σήμερα το ΤΕΚ συνιστά το φορέα διαχείρισης του συστήματος εγγύησης των τραπεζικών καταθέσεων, όψεως ή ταμιευτηρίου (ο όρος κατάθεση επεξηγείται στο αρθρ. 5 παρ. 1 ν. 2832/2000, σε αυτόν δεν συμπεριλαμβάνονται τα ομόλογα, τα αμοιβαία κεφάλαια, συνταξιοδοτικά και ασφαλιστικά προγράμματα, swaps καθώς δε συνιστούν καταθέσεις, ενώ τα repos ανήκουν στις εξαιρούμενες καταθέσεις).

2.1 Ιδρύθηκε από την Τράπεζα της Ελλάδος και την Ελληνική Ένωση Τραπεζών, που συμμετέχουν στο κεφάλαιό του με ποσοστό 6/10 και 4/10 αντίστοιχα. Η νομική του φύση είναι ΝΠΙΔ, εποπτευόμενο από το Υπ.Οικον. και με διοίκηση που διορίζεται από τον υπουργό. Στο ΤΕΚ συμμετέχουν (αρθρ. 2, 3 ν. 2832) όλες οι τράπεζες που λειτουργούν στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένων και των πιστωτικών ιδρυμάτων με τη μορφή πιστωτικών συνεταιρισμών, του Ταχυδρομικού Ταμιευτηρίου και όσων μη κοινοτικών τραπεζών διατηρούν υποκαταστήματα στην Ελλάδα. Το ΤΕΚ έχει σα σκοπό την καταβολή αποζημίωσης στους καταθέτες (οι οποίοι και έχουν νόμιμη αξίωση κατά του ΤΕΚ), όσων πιστωτικών ιδρυμάτων αδυνατούν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους προς τους πρώτους (αρθρ. 2 παρ. 2). Το όριο κάλυψης των καταθέσεων είναι τα 20.000 € {2}. Η κάλυψη ισχύσει ανά καταθέτη {3} και ανά πιστωτικό ίδρυμα, ανεξαρτήτως αριθμού λογαριασμών (άρθρο 5, παρ. 2 εδ. α’). Το σύνολο των διαθέσιμων και άμεσα ρευστοποιήσιμων κεφαλαίων, είναι (τέλη 2007) 940,3 εκατ. Ευρώ. Το ΤΕΚ ενεργοποίησε τη διαδικασία εγγύησης των καταθέσεων μόνο μια φορά, για αποζημίωση, ύψους 1,5 εκ. €, των καταθετών της Αραβοελληνικής Τράπεζας (εκκαθάριση τον Οκτώβριο του 1994).

Basel I, Basel II

3. Η ανάγκη για εποπτεία του τραπεζικού συστήματος έγινε εμφανής αρκετά πριν ξεσπάσει η σημερινή χρηματοπιστωτική κρίση. Το 1974 ιδρύθηκε η Επιτροπή της Βασιλείας για την τραπεζική εποπτεία. Η τραπεζική εποπτεία στοχεύει στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης του επενδυτικού κοινού, εξασφαλίζοντας τη σταθερότητα του τραπεζικού συστήματος {4}. Η συμφωνία Βασιλεία Ι (1988), όπως καθιερώθηκε να ονομάζεται, αποτελούνταν από τις κεντρικές τράπεζες 13 ευρωπαϊκών χωρών. Δεν αποτελούσε διεθνή οργανισμό αλλά μια de facto διεθνή οργάνωση (forum) χωρίς νομική προσωπικότητα. Οι κανόνες της δεν είχαν νομική δεσμευτικότητα αλλά αποτελούσαν γενικές κατευθυντήριες αρχές καλής πρακτικής (συμβουλευτική δράση), που τηρούνταν παρόλα αυτά από τα μέλη της {5}. Βασική έννοια στη Βασιλεία Ι είναι ο πιστωτικός κίνδυνος. Ως τέτοιος εννοείται η αδυναμία ενός πιστωτικού ιδρύματος να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, αντανακλά δηλαδή τη πιθανότητα μη εξόφλησης ενός δανείου, ή την καθυστέρηση αποπληρωμής του˙ ο κίνδυνος ταυτίζεται με την αβεβαιότητα και όχι την απώλεια [6}. H Βασιλεία Ι εισήγαγε ένα σύστημα μέτρησης του πιστωτικού κινδύνου με ελάχιστο δείκτη κεφαλαιακής επάρκειας ίσο με 8%. Όμως δε λάμβανε υπόψη της τον λειτουργικό, συναλλαγματικό ή νομικό κίνδυνο, όπως επίσης και το ποσοστό επάρκειας καθορίζονταν αυθαίρετα.

3.1 Μπροστά στις αδυναμίες αυτές η συμφωνία Βασιλεία Ι, αναθεωρήθηκε το 1999 και ακολούθησαν οι γύροι του 2001 και του 2003. Η νέα συμφωνία (Βασιλεία ΙΙ) δημοσιοποιήθηκε τον Ιούνιο του 2004 και επέφερε αλλαγές στο πλαίσιο πρόληψης και διαχείρισης κινδύνων. Η έναρξη της Βασιλείας ΙΙ ορίστηκε για το 2007-2008. Προβλέπει δύο μεθόδους διαχείρισης κινδύνων, την τυποποιημένη (Standardised Approach) με τη χρήση σταθμίσεων έναντι των κινδύνων από εξωτερικούς και την προηγμένη μέθοδο των εσωτερικών διαβαθμίσεων για τον προσδιορισμό των κεφαλαιακών απαιτήσεων (Internal Ratings Based Approach). Η Βασιλεία ΙΙ στηρίζεται σε τρεις πυλώνες. Ο πρώτος αναφέρεται στην αλλαγή των κεφαλαιακών απαιτήσεων έναντι του αντιλαμβανόμενου κινδύνου (όπου και οι παραπάνω μέθοδοι), ο δεύτερος αφορά την καθιέρωση διαδικασιών για τον έλεγχο της κεφαλαιακής επάρκειας, και ο τρίτος έχει να κάνει με την πειθαρχία της αγοράς (δημοσίευση χρηματοοικονομικών εκθέσεων από τις τράπεζες για ενημέρωση των καταναλωτών-επενδυτών) {7}. Ωστόσο η πολυπλοκότητα του πρώτου πυλώνα καθιστά το σύμφωνο ευάλωτο σε προσπάθειες αποφυγής διακράτησης κεφαλαίων από τις τράπεζες.

3.2 Η Ε.Ε. ήδη από τη Βασιλεία Ι, είχε ενσωματώσει τη συμφωνία στο κοινοτικό δίκαιο {8}. Ακολούθως η Βασιλεία ΙΙ εμπεριέχεται στις Οδηγίες 2006/48/ΕΚ και 2006/49/ΕΚ του ΕυρΚοιν και του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 2006 (L. 177/202 30.06.2006). Ο Έλληνας νομοθέτης ενσωμάτωσε τις τελευταίες δύο οδηγίες στο εθνικό δίκαιο με το ν. 3601/2007 (ΦΕΚ Α’ 178, 01.08.2007). Ο ν. 3601/2007 σε συνδυασμό με το δίκτυο ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ σκοπό έχει την προστασία των καταναλωτών και των επενδυτών, να ενισχύσει τη διαφάνεια στις τραπεζικές συναλλαγές και να ενδυναμώσει την εποπτεία των τραπεζών {9}.

Ελληνικό σχέδιο ενίσχυσης τραπεζών

4. Σε πολλές χώρες και ειδικά στην Ευρώπη θεσμοθετήθηκαν κρατικές επεμβάσεις υπέρ της ενίσχυσης της φερεγγυότητας των πιστωτικών ιδρυμάτων που αντιμετωπίζουν ελλείψεις ρευστότητας και άλλους κινδύνους. Η ενίσχυση των ελληνικών τραπεζών εντάσσεται στα πλαίσια της εποπτείας τους. Ειδικότερα ο ν. 2548/1997 (ΦΕΚ Α’ 259, 19.12.1997), το καταστατικό της Τράπεζας της Ελλάδος (ΤτΕ), και ο ν. 2609/1998 ορίζουν σαν αρμόδια εποπτική αρχή επί των τραπεζών την ΤτΕ {10}. Έτσι η εποπτεία ορίζεται σαν η νομοθετικά προβλεπόμενη αρμοδιότητα της διοικητικής αρχής να αποφασίζει για τη σύσταση, επίβλεψη και εν γένει για το βίο των πιστωτικών ιδρυμάτων. Ως ειδικότερος στόχος της εποπτείας είναι η σταθερότητα και η αποτελεσματικότητα του χρηματοπιστωτικού τομέα {11}. Παράλληλα με τις ενέργειες εποπτείας της ΤτΕ, το υπουργείο Οικονομικών προέβη σε στήριξη των ελληνικών τραπεζών με νομοσχέδιο που κατέθεσε στις 12.10.2008 στη Βουλή.

4.1 Τα βασικά σημεία του νομοσχεδίου είναι ότι προβλέπεται αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου των τραπεζών, με έκδοση προνομιούχων μετοχών. Τις μετοχές αναλαμβάνει το Δημόσιο, κατόπιν έγκρισης και από το διοικητή της ΤτΕ (αρθρ. 1 παρ.1, εδ.α’,γ’) και αυτές παρέχουν σταθερό μέρισμα 10% επί του εισφερόμενο κεφαλαίου. Μέσω αυτών παρέχεται η δυνατότητα στο Δημόσιο να συμμετέχει στη ΓΣ και το ΔΣ, μέσω εκπροσώπου του (αρθρ. 3 παρ. 3 εδ γ’), ο οποίος θα έχει δικαίωμα βέτο σε αποφάσεις διανομής κερδών και παροχών προς τα διευθυνιτκά στελέχη της τράπεζας. Το εισφερόμενο ποσό για αγορά μετοχών ανέρχεται στα 5 δισ. Ευρώ. Επίσης παρέχεται εγγύηση του Δημοσίου προς τις τράπεζες, μέχρι του συνολικού ποσού των 15 δισ. Ευρώ για δάνεια που θα συναφθούν μέχρι 31.12.2009. Η εγγύηση θα παρέχεται έναντι προμήθειας και επαρκών εξασφαλίσεων (αρθρ. 2 παρ.1 εδ α’, β’). Τέλος ο Οργανισμός Διαχείρισης Δημοσίου Χρέους, δυνατό να εκδίδει τίτλους του Δημοσίου (έως 8 δισ. Ευρώ). Τα ομόλογα αυτά θα διατίθενται απευθείας στα πιστωτικά ιδρύματα, έναντι σχετικής προμήθειας και επαρκών εξασφαλίσεων (αρθρ. 3).

4.2 Το νομοσχέδιο που κατατέθηκε αποδεικνύεται λιγότερο παρεμβατικό, από όσα είχαν διαρρεύσει τις προηγούμενες ημέρες. Εξασφαλίζεται περισσότερη ευελιξία στις ιδιωτικές τράπεζες αλλά ταυτόχρονα μειώνονται τα οφέλη του Δημοσίου. Αρχικά προτάθηκε, αλλά στο νομοσχέδιο δεν προβλέπεται, ανώτατο όριο αμοιβών των στελεχών των ιδιωτικών τραπεζών, ίσο με αυτό της αμοιβής του διοικητή της ΤτΕ. Επιπλέον δεν υπάρχει εκπρόσωπος του Δημοσίου, με δικαιώμα αρνησυκιρίας σε όλες τις περιπτώσεις παροχής εγγύησης από το Δημόσιο (μάλιστα στην περίπτωση των ομολόγων δεν υπάρχει καν εκπρόσωπος). Η επίπτωση στο δημόσιο χρέος δε θα είναι 5 δισ. Ευρώ αλλά θα φτάνει έως τα 28 δισ., αφού είναι δυνατή η έκδοση ομολόγων για το σύνολο των περιπτώσεων ενίσχυσης. Ακόμα ενώ υπήρχε η πρόβλεψη για προμήθεια του Δημοσίου 100-150 μονάδων βάσης, στο νομοσχέδιο γίνεται λόγος για ρύθμιση του θέματος κατόπιν έκδοσης υπουργικών αποφάσεων. Τέλος η συμμετοχή των τραπεζών στο σχέδιο ενίσχυσης δεν είναι υποχρεωτική• ίσως κάποιες να μην το επιθυμούν {12}.

Συμπεράσματα

5. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η μορφή του χρηματοπιστωτικού συστήματος στην Ελλάδα τείνει να μεταβληθεί. Το ΤΕΚ λειτουργεί συμπληρωματικά με το σχέδιο ενίσχυσης των τραπεζών και πάντοτε στα πλαίσια της εποπτείας των τελευταίων. Έτσι οι προσπάθειες αυτές πρέπει να θέτουν σαν κύριο στόχο την προστασία των επενδυτών, καταθετών και καταναλωτών. Οι παρεχόμενες χρηματοπιστωτικές εργασίες οφείλουν να παρέχουν ασφάλεια δικαίου, έτσι ώστε να εμπεδωθεί κλίμα εμπιστοσύνης και σταθερότητας στο τραπεζικό σύστημα.

{1} 94/19/ΕΟΚ Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου «περί των συστημάτων εγγύησης καταθέσεων», L 135/31.5.94 σελ. 5.
{2} Για την τριετία 2008-2011 το όριο ανέρχεται στα 100.000 € με δυνατότητα παράτασης με απόφαση του Υπ.Οικον.-αρθρ. 1 εδ. β΄ τροπολογίας-προσθήκης Υπ.Οικ. στο ν/σ περί προστασίας δανειοληπτών, ημ. κατάθεσης 09.10.2008.
{3} Λ. Κοτσίρης, «Εθνικό και Κοινοτικό δίκαιο, Η εναρμόνιση στον τομέα των πιστωτικών ιδρυμάτων», ΕτραπΔ, 1993, σελ. 3 επ.
{4} Κ.Ζουπουνίδης, Αγ. Λιαδάκη, «Η κεφαλαιακή επάρκεια και το νέο πλαίσιο εποπτείας των τραπεζών», Banking & Finance, Αθήνα, Ιανουάριος 2006.
{5} Χ.Γκόρτσος, «Το νέο πλαίσιο για την κεφαλαιακή επάρκεια, Basel II», εκδ. Ελληνικό Τραπεζικό Ινστιτούτο, Αθήνα, 2006
{6} Κ.Ζουπουνίδης, «Βασικές Αρχές και Σύγχρονα Θέματα του Χρηματοοικονομοικού Μάνατζμεντ», εκδ. Κλειδάριθμος, Αθήνα, 2003
{7} ο.π. υποσημ. 3.
{8} Οδηγία 93/6/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 15ης Μαρτίου 1993, «για την επάρκεια των ιδίων κεφαλαίων των επιχειρήσεων επενδύσεων και των πιστωτικών ιδρυμάτων»
{9} Π.Κυριακόπουλος, «Τραπεζική εποπτεία: Η νέα προσέγγιση και οι προκλήσεις εφαρμογής της στην πράξη-ειδικά θέματα», εκδ. ΤτΕ, Αθήνα, 2007.
{10} Χ.Γκόρτσος, «Τραπεζικό και Νομισματικό Δίκαιο», ΕΑΠ, 2000, σελ. 24
{11} Σπ.Ψυχομάνης, «Οι τράπεζες και η εποπτεία τους. Δίκαιο του τραπεζικού συστήματος», εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη, 2006, σελ. 177-178
{12} Αντίθετα στις ΗΠΑ, στις 15.10.2008 οι 9 μεγαλύτερες τράπεζες δεσμεύτηκαν να δεχτούν την κεφαλαιακή ενίσχυση του σχεδίου Πόλσον, ύψους 250 δισ. δολαρίων


*************************

LAISSEZ-FAIRE, ΚΡΙΣΕΙΣ & ΕΠΙΚΡΙΣΕΙΣ

Εισαγωγή

Ι. Από το 2007 η παγκόσμια οικονομία έχει βυθιστεί σε μια μεγάλη «κρίση». Η έννοια κρίση όμως δηλώνει μια ακραία οικονομική κατάσταση, η οποία υπερβαίνει τις συνήθεις επιπτώσεις της ύφεσης. Η παγκόσμια οικονομία βέβαια καθορίζει και την παγκόσμια πολιτική και επηρεάζει λιγότερο ή περισσότερο άμεσα τη ζωή των πολιτών. Έτσι ακούγονται απόψεις για αλλαγή του παγκόσμιου πολιτικοοικονομικού μοντέλου. Ίσως όμως να μην έφτασε το «τέλος του καπιταλισμού». Παρακάτω θα επιχειρηθεί μια προσπάθεια σύντομης και περιεκτικής ερμηνείας των νέων δεδομένων στην οικονομία, την πολιτική, την κοινωνία μετά την κρίση.

«Ύφεση»

ΙΙ. Αναγκαίο είναι καταρχάς να αποσαφηνιστεί ο όρος «ύφεση» (recession, recession, Verminderung). Ακόμα και σήμερα είναι όρος χωρίς ακριβή ερμηνεία. Η κρατούσα άποψη είναι ότι μία οικονομία έχει περάσει σε ύφεση όταν σημειωθεί πτώση του πραγματικού ΑΕΠ. Υπάρχει μια άλλη προσέγγιση, ασταθής, ότι μία οικονομία έχει περάσει σε ύφεση εάν έχουν παρατηρηθεί δύο συνεχόμενα τρίμηνα μείωσης του ΑΕΠ. Για τον καθημερινό πολίτη όμως πιο κατανοητό κριτήριο είναι η ανεργία˙ έτσι μία μεγάλη άνοδο στο ποσοστό ανεργίας σημαίνει είμαστε σε ύφεση. Τέλος μελέτη της Fed έχει καταλήξει ότι το Ακαθάριστο Εθνικό Εισόδημα αποτελεί περισσότερο φερέγγυα μέτρηση για τον προσδιορισμό της έναρξης μίας ύφεσης.

Η Παγκόσμια Οικονομία μετά το 2000

ΙΙΙ. Η πορεία των μεγάλων οικονομιών, από την αρχή της δεκαετίας του 2000 έδειχνε σημάδια του τι θα ακολουθήσει. Οι ΗΠΑ αντιμετώπιζαν μεγάλα προβλήματα μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Οι πολεμικές επιχειρήσεις που ακολούθησαν αλλά και η φορολογική πολιτική της διακυβέρνησης Μπους οδήγησαν την αμερικανική οικονομία, έπειτα από την οκταετία Κλίντον, στην ύφεση. Στην Ε.Ε. το ενιαίο οικονομικό και νομισματικό σύστημα έδειξε να αντέχει τις πιέσεις. Παρόλα αυτά οι ρυθμοί ανάπτυξης κινούνταν σε χαμηλά επίπεδα και προβλήματα ελλειμμάτων, ανταγωνιστικότητας, εργασιακής δυσκαμψίας και η υψηλή ισοτιμία του Ευρώ έναντι του Δολαρίου δεν διευκόλυναν την ευρωπαϊκή οικονομία. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι Ευρωπαίοι είναι πιο ελαστικοί στην κρατική παρέμβαση στην οικονομία (παρά τις προσπάθειες της Ε.Ε. για περιορισμό των κρατικών ενισχύσεων). Στυλοβάτες της παγκόσμιας ανάπτυξης έγιναν οι νέες δυνάμεις, με προεξέχουσες την Κίνα και την Ινδία. Οι ρυθμοί ανάπτυξής τους ήταν πολύ υψηλοί. Μέσω της συμμετοχής στους παγκόσμιους οικονομικούς οργανισμούς (ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα, ΠΟΕ) κατάφεραν να ενισχύσουν τη θέση τους στην παγκόσμια οικονομία.

Οι προηγηθείσες τρεις κρίσεις

ΙV. Από το 2003 όμως τρία μεγάλα οικονομικά γεγονότα επέδρασαν καταλυτικά και οδήγησαν στην οικονομική κρίση του 2008. Η άνοδος της τιμής του πετρελαίου από το 2003, (το 2007 η τιμή του αργού ήταν 95-105 $), οδήγησε τις οικονομίες που βάσιζαν την ανάπτυξή τους στο πετρέλαιο σε πίεση. Αντίθετα οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες ενίσχυσαν τη θέση τους, τόσο οικονομικά όσο και πολιτικά.

IV.I Ακολούθησε η άνοδος των τιμών των τροφίμων. Η στροφή στις καλλιέργειες από τα δημητριακά προς τα φυτά για βιοκαύσιμα, η αύξηση της ζήτησης στην Κίνα και τα κερδοσκοπικά παιχνίδια ανέβασαν κατακόρυφα τις τιμές των τροφίμων σε παγκόσμιο επίπεδο. Πλήγηκε κυρίως ο Τρίτος Κόσμος αλλά και οι ανεπτυγμένες αγορές βίωσαν τις επιπτώσεις καθώς μειώθηκε η αγοραστική δύναμη των πολιτών, συνακόλουθα και η κατανάλωση και άρα επήλθε επιβράδυνση των ρυθμών ανάπτυξης.

IV.II Το καταλυτικό γεγονός στο να ξεσπάσει η κρίση ήταν η κατάρρευση των τραπεζών χορήγησης στεγαστικών πιστώσεων (ενυπόθηκα δάνεια υψηλού κινδύνου-subprime mortgage) στις ΗΠΑ. Μεγάλα τραπεζικά ιδρύματα χορηγούσαν στεγαστικά δάνεια σε οφειλέτες μειωμένης πιστωτικής φερεγγυότητας. Όταν οι επιπτώσεις της ύφεσης, της αύξησης της τιμής του πετρελαίου και των τροφίμων έπληξαν την αγοραστική δύναμη των κατώτερων εισοδημάτων, που είχαν αποκτήσει κατοικία με στεγαστικό δάνειο, τότε αυτοί δεν μπορούσαν να εκπληρώσουν τις οφειλές τους προς τις τράπεζες.

Η κρίση του 2008 στις ΗΠΑ

V. Οι τράπεζες που είχαν χορηγήσει μεγάλα ποσά ως στεγαστικά δάνεια υψηλού ρίσκου βρέθηκαν ανίκανες να τα επανεισπράξουν και έτσι οδηγήθηκαν σε ελλείμματα. Μη μπορώντας να καλύψουν τα ελλείμματά τους παραλίγο να οδηγήθηκαν σε πτώχευση (Fannie Mae και Freddie Mac), αλλά η αμερικανική κυβέρνηση τις «έσωσε», πράγμα που έκανε και το Μάρτιο του 2008 με τον επενδυτικό οίκο Bear Stearns και την ασφαλιστική ΑΙG. Αντίθετα η κρατική παρέμβαση δεν ήλθε το Σεπτέμβριο του 2008 για τη Lehman Brothers. Η θεσμοθέτηση της κρατικής παρέμβασης στις ΗΠΑ έγινε με το σχέδιο Paulson (Emergency Economic Stabilization Act του 2008). Με αυτό θα διατεθούν 700 δισ. δολάρια για να αγοραστούν από το κράτος επισφαλή περιουσιακά στοιχεία των τραπεζών. Έτσι θα αποτραπούν οι τράπεζες από το να «ξεφορτωθούν» τα δάνεια τους σε εξευτελιστικές τιμές. Με αυτό τον τρόπο η κρατική επιχορήγηση θα αποδειχθεί αρκετή προκειμένου να ενισχυθούν οι τράπεζες και να προσελκύσουν καινούργιους επενδυτές, καθώς αυτή θα δοθεί (μέσω της αγοράς χρέους) σε τιμή μεγαλύτερη από αυτή που θα εξασφαλίζονταν στην ελεύθερη αγορά.

Η κρίση του 2008 στην Ευρώπη

V.I Στην Ευρώπη οι κυβερνήσεις της Benelux προχώρησαν στην κρατικοποίηση του 49% της Fortis (το 51% απέκτησε η ΒΝP Paribas) ενώ η γερμανική κυβέρνηση προσπάθησε να σώσει την Hypo Real Estate. Αντίστοιχα η γαλλική και βελγική κυβέρνηση χορήγησαν 30,9 δισ. ευρώ για τη σωτηρία της τράπεζας Dexia ενώ η Ισλανδία προσπάθησε να αποφύγει την οικονομική κατάρρευση που ακολούθησε με την εθνικοποίηση της τράπεζας Glitnir και της Kaupþing. Η κρίση στην Ισλανδία έχει μεγάλες επιπτώσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο, καθώς πολλοί Βρετανοί είχαν καταθέσεις σε ισλανδικές τράπεζες. Σε επίπεδο ευρωζώνης αναζητούνται λύσεις, όμως δεν ιδρύθηκε ταμείο ενίσχυσης των υπό κατάρρευση τραπεζών. Πάντως η ΕΚΤ διέθεσε 134,7 δισ. € για την ενίσχυση των χρηματαγορών, ενώ σε εθνικό επίπεδο πολλές χώρες εγγυήθηκαν τις τραπεζικές καταθέσεις (Ολλανδία, Ισπανία, Βέλγιο, Ελλάδα, Ιρλανδία για ποσό 100.000 €˙ η κατώτερη εγγύηση στην Ε.Ε. ορίστηκε στα 50.000€). Στις 12.10.2008 αποφασίστηκε σε σύνοδο των χωρών της ευρωζώνης και του ΗB στο Παρίσι πενταετές σχέδιο εγγύησης της δανειοληπτικής ικανότητας των Ευρωπαϊκών τραπεζών. Έτσι τα ευρωπαϊκά κράτη θα προσφέρουν εγγυήσεις στις πράξεις αναχρηματοδότησης των τραπεζών αλλά και εγγυώνται το διατραπεζικό δανεισμό.

Οι επικρίσεις του οικονομικού νεοφιλευθερισμού

VI. Η οικονομική κρίση του 2008 σηματοδοτεί το τέλμα στο οποίο οδηγήθηκε ο νεοφιλελευθερισμός. Όντας η κρατούσα οικονομικοπολιτική ιδεολογία από την εποχή Θάτσερ-Ρέηγκαν, ο νεοφιλελευθερισμός καθόριζε την οικονομική τακτική σε παγκόσμιο επίπεδο. Το laissez-faire είχε αναχθεί, κυρίως στις ΗΠΑ σε αναγκαιότητα. Παρόλη την νεοφιλελεύθερη πολιτική, το κράτος στις ΗΠΑ έσωζε την παρτίδα στις περιόδους κρίσεων (το κραχ του '29, η διάσωση της Chrysler τη δεκαετία του '70, η κατάρρευση των τραπεζών αποταμίευσης το '89, βοήθεια στον αεροπορικό και ασφαλιστικό κλάδο μετά την 11.09.2001).

VI.I Η Ευρώπη, παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό επηρεασμένη σε ένα ιδιότυπο κρατισμό, που οδήγησε το Economist να κάνει λόγο για «σοσιαλισμό με στυλ ευρωπαϊκό». Βέβαια η Επιτροπή ήταν υπέρ της απελευθέρωσης των αγορών, της ευελιξίας στις εργασιακές σχέσεις και της τόνωσης του ανταγωνισμού. Οι Ευρωπαίου που έχουν συνηθίσει στο κοινωνικό κράτος και τον παρεμβατισμό δεν ήταν έτοιμοι να δεχτούν κάτι τέτοιο (χαρακτηριστικά ο ανταγωνισμός, ως βασικός στόχος πολιτικής της ΕΕ, απαλείφθηκε από τη Συνθήκη της Λισαβόνας). Ταυτόχρονα είναι αυτοί που δίνουν το στίγμα του κρατικού παρεμβατισμού (βλ. κατασκευαστική Alstom, τράπεζα Northern Rock, Credit Lyonnais, αερομεταφορείς Alitalia και Air France). Παρόλο όμως που η ευρωπαϊκή οικονομική φιλοσοφία σήμερα θριαμβεύει, οι ηγέτες της Ευρώπης δεν κάνουν λόγο για αριστερή στροφή ή εγκατάλειψη του φιλελευθερισμού στην οικονομία.

Συμπεράσματα

VII. Ασφαλώς το κεφαλαιοκρατικό σύστημα δε θα καταρρεύσει, απλά γιατί δεν υπάρχει εναλλακτικό. Από την άλλη ο ακραίος νεοφιλελευθερισμός παύει να είναι η κυρίαρχη ιδεολογία. Ο Κέυνς είναι και πάλι επίκαιρος, και φαίνεται να δικαιώνεται η άποψη για εποπτεία και αρωγή της αγοράς από το κράτος. Σαφώς θα πρέπει να αποφευχθούν οι υπερβολές και το κράτος να πάψει να είναι σπάταλο, αυταρχικό και κυρίως δυσλειτουργικό. Απαιτείται σχέση αμοιβαίας εμπιστοσύνης κράτους, αγοράς, πολιτών˙ στη Γαλλία το δείχνουν στην ορθογραφία τους, όπου το κράτος γράφεται με Κ κεφαλαίο (État).



Βιβλιογραφία-Αρθρογραφία:
• ΚΓ. Κώττη και Α. Κώττη, «Σύγχρονη Μικροοικονομική», εκδ. Μπένου, Αθήνα, 2000
• Κώστας Μελάς – Γιάννης Πολλάλης,«Παγκοσμιοποίηση & πολυεθνικές επιχειρήσεις», εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 2005
• Σπύρος Βασιλειάδης «Μακροοικονομική θεωρία και πολιτική», εκδ. University Studio Press, Αθήνα, 2004
• W. Greider, «Ο Μανιακός Καπιταλισμός, Ο Καπιταλισμός που Καταβροχθίζει τα Παιδιά του», εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1997
• «Σoσιαλισμός με στιλ ευρωπαϊκό», περιοδ. The Economist, επιμ., Δημήτρης Θωμάς, 06.10.2008
• George Friedman, «Οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν δύο είδη χρηματοπιστωτικών κρίσεων», www. Stratfor.com, επιμ. εφημ. Καθημερινή, 08.10.2008
• Fred Foldvary, «The Depression of 2008», εκδ. Gutenberg Press, Berkeley, 2007
• Patrick Hosking, «Banking crisis: the world takes fright», εφημ. The Times, δημοσ. 07.10.2008
• Gerry Gold & Paul Feldman «A House of Cards - from fantasy finance to global crash», εκδ. Lupus Books, Λονδίνο, 2007
James Politi, «Central banks pump cash into system», εφημ. The Financial Times, 29.09.2008